พระธาตุแสงรุ้ง

พระธาตุแสงรุ้ง หรือที่ชาวบ้านเรียกกันว่า “พระธาตุดอยกองมู” ในภาษาไตใหญ่ พระธาตุองค์นี้ตั้งอยู่บนดอยเล็ก ๆ กลางผืนป่าที่เคยรกทึบ ในพื้นที่หมู่บ้านเล็ก ๆ ที่มีเพียงสามหลังคาเรือนก่อนจะถูกรวมเป็นส่วนหนึ่งของหมู่บ้านแม่เมืองน้อย หมู่ที่ 14 ตำบลแม่นาวาง อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ ในปัจจุบัน

องค์พระธาตุแห่งนี้ถูกค้นพบเมื่อปี พุทธศักราช 2479 โดยในเวลานั้นพบเพียงซากปรักหักพัง เหลืออยู่แค่ฐานล่างขององค์พระธาตุ ขนาดประมาณ 8 x 8 เมตร ส่วนองค์เจดีย์ด้านบนได้พังทลายลงหมดแล้ว วัดจึงอยู่ในสภาพรกร้างมาเป็นเวลานาน จนแทบไม่ปรากฏหลักฐานทางประวัติศาสตร์หรือเอกสารบันทึกใด ๆ อย่างชัดเจน

หลักฐานที่พอจะหลงเหลืออยู่ คือ อิฐดินเผาบางก้อนที่มีรอยจารึกเป็นอักษรขอม ซึ่งทำให้สันนิษฐานได้ว่า การก่อสร้างพระธาตุอาจเกิดขึ้นในยุคที่อารยธรรมขอมยังมีอิทธิพลในดินแดนแถบนี้

ตามตำนานบางสายกล่าวถึงเมืองโบราณชื่อ อุโมงคเสลา ของพญาขอมดำ ซึ่งเคยตั้งอยู่บริเวณต้นแม่น้ำกก ใกล้เขตตำบลท่าตอน อำเภอแม่อาย และเป็นพื้นที่ที่ผ่านการสร้างเมืองทับซ้อนกันหลายยุคหลายสมัย จากเหตุการณ์สงครามและการเปลี่ยนแปลงอำนาจการปกครอง

นักวิชาการและผู้ศึกษาท้องถิ่นจึงพออนุมานได้ว่า พระธาตุแห่งนี้น่าจะถูกสร้างขึ้นในช่วงที่ พระพุทธศาสนากำลังรุ่งเรืองในอาณาจักรโยนกเชียงแสน อาจอยู่ในสมัย พระเจ้าพังคราช หรือในยุคของ พระเจ้าพรหมมหาราช พระราชโอรส โดยเฉพาะราวปี พุทธศักราช 1483 ซึ่งเป็นช่วงเดียวกับการสร้างพระธาตุสำคัญหลายแห่งในดินแดนล้านนาตอนบน

กาลเวลาผ่านไป องค์พระธาตุถูกปล่อยให้รกร้างอีกครั้ง จนกระทั่งในปี พุทธศักราช 2553

พระอาจารย์สินชัย ชัยรัตน์ ได้เดินทางมาจากจังหวัดนครราชสีมา และได้ริเริ่มการฟื้นฟูบูรณะวัดแห่งนี้ขึ้นใหม่ทั้งหมด โดยได้รับความร่วมมือจากคณะสงฆ์ในอำเภอฝางและอำเภอแม่อาย ทั้งฝ่ายธรรมยุตและมหานิกาย รวมถึงหน่วยงานภาครัฐ ทหาร ตำรวจ พ่อค้า และประชาชนผู้มีจิตศรัทธา

ในการบูรณะครั้งนี้ ได้มีการตั้งชื่อใหม่ว่า “พระธาตุแสงรุ้ง” อันเป็นชื่อที่สื่อถึงความสว่าง ความศรัทธา และความหวังในการฟื้นคืนพระพุทธศาสนาในผืนป่าแห่งนี้อีกครั้ง

แม้ประวัติการสร้างพระธาตุในอดีตจะไม่สามารถระบุได้อย่างชัดเจน แต่จากตำนานเมืองใกล้เคียง เช่น เมืองฝาง เมืองไชยปราการ และเมืองเชียงแสน รวมถึงคำบอกเล่าของชาวบ้านและนิมิตที่พระอาจารย์สินชัยได้รับก่อนการบูรณะ ล้วนสะท้อนให้เห็นว่า พระธาตุแสงรุ้งเป็นศาสนสถานที่มีรากเหง้าทางศรัทธาอันยาวนาน และผูกพันกับประวัติศาสตร์ของผู้คนในลุ่มน้ำกกมาแต่โบราณ

ดังนั้น พระธาตุแสงรุ้งจึงไม่ใช่เพียงโบราณสถานกลางป่าเท่านั้น แต่ยังเป็น สัญลักษณ์แห่งศรัทธา ความเพียร และการสืบทอดพระพุทธศาสนา ที่คนรุ่นปัจจุบันร่วมกันฟื้นคืน เพื่อรักษาไว้ให้ดำรงอยู่คู่แผ่นดินตราบเท่าที่พระพุทธศาสนายังดำรงครบ 5,000 ปี